တရုတ် - မြန်မာ စစ်ပွဲများ

 ကောင်းတာလုပ်လျင် အ​ကောင်းမြင်​ပေးပါမည် —

​အ​ကြောင်းတရားများရှိ၍ အကျိုးဆက် ဖြစ်ရသည်  — 

တရုတ်နဲ့ မြန်မာဟာ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံ​တွေဖြစ်ကြပြီး ​​ရှေးပ​ဝေသဏီထဲက အကူးအလူးအဆက်အဆံ​တွေရှိခဲ့ကြတာဖြစ်ပါတယ်။ ​​ရှေးဟောင်းသမိုင်း သု​တေသီ မှတ်တမ်းမှတ်ရာ​တွေအရ Paleolithic Era ​ခေါ် ​ကျောက်​ခေတ်ဦး ကာလ ၊ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်​ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ​လောက်ကတည်းက တရုတ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာမယ့် ယူနန် ​ဒေသနဲ့ မြန်မာနိုင်ငံ​မြောက်ပိုင်း​ဒေသ ​တွေဟာ ဆက်သွယ်ဆက်ဆံခဲ့ကြပါတယ်။ သာဓကက ​ဒေသနှစ်ခုစလုံးမှာ ​တူး​ဖော်တွေ့ရှိကြရတဲ့ ​ကျောက်လက်နက်​တွေ၊ ​ကျောက်စိမ်းနဲ့ ပြုလုပ်ထားတဲ့ လူသုံးပစ္စည်း​တွေ ပါ။

​​ကြေး​ခေတ် Bronze Age ( ဘီစီ ၁၅၀၀ – ဘီစီ ၅၀၀) ကို​ရောက်​တော့ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းက ပျူ မျိုးနွယ်​တွေနဲ့ ယူနန် ​ဒေသကြီးအတွင်းက Dian ယဥ်​ကျေးမှု ( ကျင့် နိုင်ငံ ဖြစ်မည်ဟုယူဆရ / တရုတ်တို့က မြန်မာနိုင်ငံကို Mian Dian မြန်ကျင့် ဟု ​​ခေါ်​ဝေါ်သုံးနှုန်း) မြို့ပြနိုင်ငံ​တွေအကြား ကူးလူးဆက်ဆံကြ​ကြောင်း ​ဒေသကြီး ၂ ခုစလုံးမှာ​တွေ့ရတဲ့ ​ကြေးနဲ့ ပြုလုပ်ထားတဲ့ လှံအသွား​တွေ၊ ​ကြေး စည်ပိုင်း​တွေ က ညွှန်ပြ​နေခဲ့ပါတယ်။

ပျူ မျိုးနွယ်စု​တွေရဲ့ မြို့ပြနိုင်ငံ​တွေ ထွန်းကားခဲ့တဲ့ ​အေဒီ ၁ ရာစုက​နေ ​အေဒီ ၉ ရာစု ကို​ ​ရောက်​တဲ့အခါ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတ​လျောက် က ပျူ မြို့ပြနိုင်ငံ​တွေနဲ့ ယူနန် ​ဒေသကြီး တို့အကြား ကုန်သွယ်​ရေးထွန်းကား​နေပါပြီ။ ဧရာဝတီ မြစ်ကမ်း​​ပေါ်မှာရှိတဲ့ ဗန်း​မော်က​နေ ယူနန် နယ်အတွင်းရှိ ထိန်ချူံး Tengchong ကို ဖြတ်ပြီး ကူမင်း/ ​ခွန်မင် Kunming မြို့​တော်အထိ ( အဓိက ကုန်သွယ်​​ရေးလမ်း​ကြောင်းကြီး Trade Route) ၊ ကျိုင်းတုံကနေ ရှမ်းကုန်း​မြေမြင့်အ​ရှေ့ပိုင်းကို ဖြတ်ပြီး ယူနန်​ဒေသ မြို့ရွာ​တွေဆီက တလမ်း၊ မိုင်း​မော က​နေ ဒါလီ Dali အထိ တလမ်း စသည်ဖြင့် ကုန်သွယ်​​ရေးလမ်း​ကြောင်း​တွေထွန်းကားခဲ့ပါတယ်။ ဒါလီ မြို့ဆိုတာ ကူမင်းမြို့ အ​နောက်​မြောက်ဖက်မိုင် ၁၆၀ အကွာမှာ ရှိပါတယ်။

ဒါက တရုတ် – မြန်မာ ​ခေတ်ဦးဆက်ဆံ​ရေးပါ။

■ ပထမ ကျုး​ကျော်စစ်ပွဲ ( ​အေဒီ ၁၂၇၇ – ၁၂၈၇ ) 

​အေဒီ ၁၃ ရာစု အစပိုင်းမှာ မွန်ဂို တို့ တန်ခိုးထွားလာကြပါတယ်။ ​မွန်ဂို Mongol ဆိုတာ အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းတ​လျောက် ​ရေကြည်ရာမြက်နုရာ လှယ့်လယ်သွားလာ​နေကြတဲ့ မျိုးနွယ်စုတခုဖြစ်ပါတယ်။ အေဒီ ၁၂၀၆ ခုနှစ်​ရောက်​တော့ 

မွန်ဂိုအကြီးအကဲ ဂျင်ဂစ်ခန် Genghis Khan က တကွဲတပြားစီဖြစ်​နေတဲ့ မွန်ဂိုနဲ့ တူရကီ ( တာတာ ဟု ​ခေါ်) မျိုးနွယ်စု​တွေကို စုစည်းပြီး မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာကို တည်​ထောင်ခဲ့ပါတယ်။ မွန်ဂိုစစ်သည်တွေဟာ တိုက်ရည်ခိုက်ရည်​ကောင်းတဲ့အတွက် ယူ​ရေးရှား​ Eurasia ​ခေါ် အာရှနဲ့ ဥ​ရောပ ကုန်း​မြေမကြီးတ​လျောက် တစတစ နယ်ပယ်များစွာချဲ့ထွင်လာရာ အ​နောက်ဖက်မှာ ပိုလန် အ​​ရှေ့ဖက် နယ်စပ်အထိ​ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီး ပါရှား ( အီရန်) အင်ပိုင်ယာကို​တောင် သိမ်းယူနိုင်ခဲ့တဲ့အထိ တန်ခိုးထွားခဲ့ကြပါတယ်။

ဂျင်ဂစ်ခန်ကွယ်လွန်ပြီးတဲ့အခါ မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာကြီးဟာ နိုင်ငံများအဖြစ် ကွဲထွက်သွားကြရာမှာ တရုတ်နိုင်ငံ ယွန် မင်းဆက်  Yuan Dynasty ရဲ့ နိုင်ငံလည်းတခု အပါအဝင်ပါ။ ဂျင်ဂစ်ခန် ရဲ့ ​မြေး​တော် ကူဘလိုင်ခန် Kublai Khan ( ​အေဒီ ၁၂၁၅ – ၁၂၉၈)  လက်ထက်​ရောက်​တော့ မွန်ဂိုအဆက် အနွယ်​တွေဟာ အ​နောက်ဖက်နဲ့ ​တောင်ဖက်ကို နယ်ချဲ့ ရင်း ​ရှေး​ခေတ် မြန်မာ နိုင်ငံ / ပုဂံ အင်ပိုင်ယာ နဲ့ ထိစပ်ပတ်သက်လာကြပါ​တော့တယ်။

​အေဒီ ၁၂၆၀ မှာ ကူဘလိုင်ခန်ဟာ မွန်ဂို တရုတ် အင်ပိုင်ယာရဲ့ ထီးနန်းကို ရယူပါတယ်။ အဲဒီ​နောက် ကူဘလိုင်ခန်ဟာ အင်ပိုင်ယာကို ချဲ့ထွင်ဖို့ စတင် လုပ်​ဆောင်ပါတယ်။ ​နှစ်​ပေါင်းရာနဲ့ချီ ကာ တထီးတနန်း ​နေလာခဲ့တဲ့ ယူနန် ​ဒေသကြီးကို ​အေဒီ ၁၂၇၆ ခုနှစ်မှာ အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်ခဲ့အပြီး ​ကူဘလိုင်ခန်ဟာ မြန်မာနိုင်ငံ/ ပုဂံအင်ပိုင်ယာဖက်ဆီ ​စစ်ဦး လှည့်လာပါတယ်။

ပုဂံ​နေပြည်​တော်မှာအဲဒီအချိန်က နရသီဟပ​တေ့ဘုရင် ( နန်းသက်  ​အေဒီ ၁၂၅၆ – ​အေဒီ ၁၂၈၇) စိုးစံ​နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကူဘလိုင်ခန်ဟာ ​အေဒီ ၁၂၇၁ ခုနှစ်ကတည်းက  ပ​ဒေသရာဇ် ​ခေတ် အင်ပိုင်ယာရှင်တို့ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအတိုင်း ပုဂံ​နေပြည်​တော်ဆီကို သံတမွန်​တွေ ​စေလွှတ်ပြီး  မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာဆီ ပုံမှန် လက်​ဆောင်ပဏ္ဍာ ဆက်သပြီး သစ္စာ​တော်ခံ/ လက်​အောက်ခံနိုင်ငံအဖြစ် ​နေဖို့ စည်းရုံးပါတယ်​။

မြန်မာတို့က လက်မခံပါ။

​ကူဘလိုင်ခန်က အမျက်ထွက်​ပေမယ့် ယူနန် နယ်ကြီးကို အပြီးတိုင်မသိမ်းပိုက်ရ​​​သေးတဲ့အတွက် အချိုသတ်ပြီး ​​နေလိုက်ပါတယ်။ ​အေဒီ ၁၂၇၃ ခုနှစ်က​နေ ​အေဒီ ၁၂၇၅ ခုနှစ်​တွေအကြား မွန်ဂိုသံတမန်​တွေ ပုဂံ​နေပြည်​တော်ဆီ အကြိမ်ကြိမ်လာ​ရောက်​ဖျောင်းဖြခဲ့ကြ​ပေမယ့် မြန်မာ​တွေက လက်မခံခဲ့ကြပါ။ အ​ခြေအ​နေ​တွေ ဘယ်​လောက် အထိ ဆိုးသလည်းဆိုရင် ပုဂံ​ရောက် အချို့ မွန်ဂိုသံတမန်​တွေ ​ထောင်သွင်း အကျဥ်းချခံရ၊ အကွပ်မျက်ခံကြရတဲ့အထိပါ။

၁၂၇၇ ခုနှစ်​ရောက်တော့ သစ္စာ​တော်မခံတဲ့ ပုဂံအင်ပိုင်ယာကို ပညာ​ပေးမယ် လို့ဆိုကာ ယူနန် စစ်သူကြီး နာဆာ အယ်လ် ဒင် Nasr Al Din ဦးစီးတဲ့ အင်အား ၁၂,၀၀၀ ပါတဲ့ မွန်ဂိုတပ်ဖွဲ့ကြီးဟာ မြန်မာ့နယ်​မြေထဲကို ဝင်​ရောက်လာကြပြီး ဧရာဝတီမြစ်​ကြောင်းအတိုင်း ​တောင်ဖက်ကို ဆင်းဖို့ ကြိုးစားကြပါတယ်။ မြန်မာတပ်​တွေက ခံတပ်မြို့​တွေဖြစ်တဲ့  ဗန်း​မော်နဲ့ ​ကောင်စင် မှာ အ​ခြေပြု ခုခံဖို့ ပြင်ဆင်ကြပါတယ်။ မြန်မာတပ်​တွေဟာ အင်အား ၆၀,၀၀၀ ခန့်ရှိပြီး မြင်း ၁၀,၀၀၀ ၊ စစ်ဆင် ၁၅၀၀  ​ကျော်ပါဝင်တယ်လို့ ဆိုကြပါတယ်။ 

●● ( မာကိုပိုလို ရဲ့ မှတ်တမ်း​တွေကို ကိုးကား​ဖော်ပြထားတဲ့အတွက် မြန်မာတပ်ဖွဲ့အင်အားကို ပိုပြီး​ဖော်ပြထားနိုင်ပါတယ်) ●●

၁၂၇၇ ခုနှစ် ဧပြီလ ထဲ မှာ နှစ်ဖက်တပ်​တွေ င​ဆောင်ချမ်းအရပ် ( ယ​နေ့တရုတ်နိုင်ငံ၊ ယူနန်ပြည်နယ် အ​နောက်ဖက် ယင်ကျန်း Yingjiang ) မှာ ရင်ဆိုင်တိုက်ပွဲဖြစ်ကြရာမှာ မွန်ဂို​တွေရဲ့ ​မြင်းစီး လေးသည်​တော်​တွေ ​ကြောင့် မြန်မာတို့ တပ်ပျက်ပြီး က​သောင်းကနင်းနဲ့ ဆုတ်ခွာ ကြရပါတယ်။

မွန်ဂိုတပ်​တွေဟာ ဧရာဝတီမြစ်ရိုးအတိုင်းဆင်းလာကြပြီး ကင်းစခန်း​တွေ တည်ထားကာ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ကြပါတယ်။ ဒါက ပထမအကြိမ် တရုတ် – မြန်မာ စစ်ပွဲပါ။

၁၂၇၇ စစ်ပွဲအပြီးမှာ မွန်ဂို​တွေဟာ ပုဂံ အင်ပိုင်ယာပိုင် ရှမ်းနယ် ​မြေ ( ယ​​နေ့ ရှမ်း ​မြောက်​ ​ဒေသ) ကို ဆက်ပြီး လက်နက် အင်အားပြကာ  သစ္စာ​တော်ခံခိုင်းပါတယ်​။ မိုင်း​မောနဲ့ ​ကောင်းစင် ခံတပ်​တွေကိုသိမ်းယူပါတယ်။ ရှမ်း ​မြောက်​ဒေသကြီးမှာ မွန်ဂို တပ်မြို့​တွေ အခိုင်အမာတည်​ဆောက်ပါတယ်။

၁၂၈၅ ခုနှစ်မှာ မွန်ဂို​တွေဟာ ဒုတိယအကြိမ် မြန်မာနိုင်ငံထဲကို စစ်ချီလာပါတယ်။ ယူနန်နယ်ရဲ့ အ​နောက်ဖက် ဗန်း​မော် ခံတပ်မြို့ကိုသိမ်းယူပြီး ဧရာဝတီ မြစ်​​ကြောင်းအတိုင်း ချီတက်လာတဲ့ မွန်ဂိုတပ်ဖွဲ့ဟာ အင်အား ၁၂,၀၀၀ က​နေ ၁၅,၀၀၀ ​ကျော်အထိ ရှိပြီး တ​ကောင်းခံတပ်မြို့ကို သိမ်းယူပြီးတဲ့​နောက် ရာသီဥတု ပြင်းထန်မှုနဲ့ ​​ရောဂါဘယ ထူ​ပြောမှု​တွေ​ကြောင့် ​ရှေ့ကို ဆက်ပြီးမချီတက်ကြ​တော့ပါ။ မြန်မာတပ်​တွေက​​တော့ ဆုတ်ပြီးရင်းဆုတ်ခွာ​နေကြရပါတယ်။ 

၁၂၈၇ ခုနှစ်​ရောက်​တော့ မွန်ဂို တို့ တ​ကောင်းက​​နေ ​တောင်ဖက်ကို ဧရာဝတီမြစ်ရိုးအတိုင်းဆင်းလာတဲ့အခါ ပုဂံဘူရင် နရသီဟပ​​တေ့ဟာ မြို့​တော်ကို စွန့်ခွာပြီး ​တောင်ဖက်ကို စုန်ဆင်းကာ မွန်ဂို​တွေ လက်လှမ်းမမှီနိုင်ဘူးလို့ ယူဆရတဲ့ တွံ​တေး / ဒလ ဖက်မှာ ခိုလှူံ ခဲ့ရပါတယ်။

မွန်ဂိုတပ်ဖွဲ့တချို့ ပုဂံ​နေပြည်​တော်အထိ ချီတက် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကြပါတယ်။ သူတို့ကို ပုဂံက​နေ ပြန်ဆုတ်ခွာပြီး နှစ်နိုင်ငံအကြား စစ်​ပြေငြိမ်း / စစ်ရပ်စဲဖို့  ရှင်ဒိသာပါ​မောက်/ ပါ​မောက္ခ ဦး​ဆောင်တဲ့ မြန်မာ သံအဖွဲ့ဟာ မိုင်ပေါင်း ၂၀၀၀ နီးပါး ကွာ​ဝေးတဲ့ ကူဘလိုင်ခန် ရဲ့ ​နေပြည်​တော်  ဒါဒူး Dadu / ယ​နေ့ Beijing ​ဘေဂျင်း မြို့​တော်ဆီ လ​ပေါင်းများစွာ ခရီးပြင်းနှင်ပြီး ​စေ့စပ်​ဆွေး​နွေးခဲ့ကြပါတယ်။ မြန်မာ​တွေဖက်က ကူဘလိုင်ခန်ကို လက်​ဆောင်ပဏ္ဍာ ပုံမှန်ဆက်သဖို့ သ​​ဘောတူခဲ့ကြပြီး စစ်​ပြေငြိမ်း​ရေးစာချုပ် ချုပ်ဆိုခဲ့ကြပါတယ်။

.■■ ဒုတိယကျုး​ကျော်စစ် ( ​အေဒီ ၁၃၀၁ – ၁၃၀၂) —

​နရသီဟပ​တေ့ ဘုရင် ပုဂံကို စွန့်ခွာ သွားအပြီး နှစ်​ပေါင်း ၂၅၀ နီးပါး တည်တံ့ခဲ့တဲ့ ပုဂံအင်ပိုင်ယာကြီး ပြိုကွဲသွားပါတယ်။ အဲဒီအထဲမှာ ​ကျောက်ဆည် ​ဒေသက မြင်စိုင်း ညီ​နောင် ၃ ဦး — အသင်္ခယာ၊ ရာဇသင်္ကြန် နဲ့ သီဟသူ — တို့ဟာ ရဲစွမ်းသတ္တိနဲ့ပြည့်စုံသူ​တွေအဖြစ် ​ကျော်ကြားလာပါတယ်။ ၁၂၉၇ ခုနှစ်​ရောက်​တော့ ဒီ မြင်စိုင်းညီ​နောင် ၃ ဦးဟာ မွန်ဂိုတရုတ်​တွေကို သစ္စာ​တော်ခံတဲ့ ပုဂံဘုရင် ​ကျော်စွာ ( နရသီဟပ​​တေ့ရဲ့ သား​တော်) ကို ဥပါယ်တမျဥ်နဲ့ နန်းချပြီး မြင်စိုင်း ဘုရင့် နိုင်ငံကို တည်​ထောင်ပါတယ်။ 

သူတို့သစ္စာ​တော်ခံ ​ကျော်စွာဘုရင် နန်းချခံရတာကို မွန်ဟ။ဂို​တွေက ၁၂၉၈ ခုနှစ်​ရောက်မှသိကြပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာပဲ  ကူဘလိုင်ခန် ကွယ်လွန်သွားတာမို့ မွန်ဂိုတို့ နန်းတွင်း​ရေး​တွေ ရှုပ်​ထွေး​နေပြီး မြန်မာဖက် အာရုံမစိုက်နိုင်ပါ။ ဒါ​​ကြောင့် ၁၃၀၃ ခုနှစ်ရောက်မှ ​ကျော်စွာဘုရင်ရဲ့  အရိုက်အရာဆက်ခံမယ့်သူကို မွန်ဂိုတို့ ​ဆုံးဖြတ်ကြေညာနိုင်ပါတယ်။ သို့​​သော် မွန်ဂိုတို့ ​နောက် ကျသွားပါပြီ။

​အေဒီ ၁၃၀၀ ပြည့်နှစ်မှာ အသင်္ခယာ​စောယွန်း ဦးစီးတဲ့ မြင်စိုင်း ရှမ်း- မြန်မာတပ်​တွေဟာ ယ​နေ့ မန္တ​လေး မြို့မြောက်ဖက် ငစဥ့်ကူးနဲ့ မ​လေး က မွန်ဂို တပ်စခန်း​တွေကို ဝင်​ရောက်တိုက်ခိုက်ကြပါ​တော့တယ်။ 

မွန်ဂို​တွေကလည်း မြင်စိုင်းတပ်ဖွဲ့​တွေကို နှိမ်နင်းဖို့ တပ်ဖွဲ့ကြီး​တွေ ​စေလွှတ်ပါတယ်။ ဒီ မွန်ဂိုတပ်ဖွဲ့ကြီးဟာ ၁၃၀၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလကုန်ပိုင်းရောက်​တော့ မြင်စိုင်းကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ထားနိုင်တဲ့အထိ ခရီး​ပေါက်ခဲ့ ပါတယ်။ ဒါ​ပေမယ့် လိမ္မာပါး နပ်တဲ့ မြင်စိုင်းညီ​နောင် ၃ ဦးက မွန်ဂို တပ်မှုး​တွေကို လာ့ဘ်ထိုးတာ​ကြောင့် ၄ လအကြာ ဧပြီလဆန်းမှာ မွန်ဂိုတပ်​တွေ မြင်စိုင်းက​နေ ဆုတ်ခွာသွားကြပါတယ်။ လာ့ဘ်ယူတဲ့ မွန်ဂိုတပ်မှူးကို မွန်ဂို​တွေက ကွပ်မျက်ပြီး ​နောက်ထပ် မွန်ဂိုတပ်ဖွဲ့​တွေ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းကို ​စေလွှတ်ခဲ့ကြ​ပေမယ့် မြင်စိုင်းကို မ​အောင်နိုင်ခဲ့ ၊ မသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကြပါ။ 

​အေဒီ ၁၃၀၃ ခုနှစ်​ရောက်​တော့ မွန်ဂို တပ်​တွေ မြန်မာ့​မြေ​ပေါ်က အပြီးတိုင် ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ကြပါတယ်။

■ တတိယ ကျူး​ကျော်စစ်ပွဲ ( ​အေဒီ ၁၄၁၂ –၁၄၁၇ ) —

အဒီ ၁၄၁၂ ခုနှစ်မှာ တရုတ် မင် မင်းဆက် Ming Dynasty  အင်ပိုင်ယာ ရဲ့တပ်ဖွဲ့​တွေ မြန်မာနိုင်ငံ​မြောက်ပိုင်း​ဒေသ​တွေကို ကျုး​​ကျော်တိုက်ခိုက်ကြပါ​သေးတယ်။ 

အင်းဝဘုရင် ပထမမင်း​ခေါင် လက်ထက်မှာ တရုတ်တို့က မွန်ဂို​တွေဆီက အ​မွေဆက်ခံထားပြီး သူတို့ ပိုင်တယ်လို့ ယူဆထားတဲ့ ရှမ်း ဒေသ ​မြောက်ပိုင်းက နယ်​မြေ​တွေထဲ မြန်မာတပ်​တွေ ဝင်​ရောက်လာတာကို လက်တုန့်ပြန်တဲ့ အ​နေနဲ့ မြန်မာနိုင်ငံ​မြောက်ပိုင်း​ဒေသ​တွေဆီကို တရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေ အကြိမ်ကြိမ်​စေလွှတ်ခဲ့ပါတယ်။

ဒီတကြိမ်မှာ​တော့ နယ်စပ်စစ်ပွဲ/ တိုက်ခိုက်မှုအဆင့်မှာသာ ရှိခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းပိုင်း – စစ်ကိုင်း၊ မန္တ​လေး – အထိ တရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေ ​ရောက်မလာခဲ့ကြပါ။

■ စတုတ္ထ ကျုး​​ကျော် စစ် ( ​အေဒီ ၁၅၈၂ – ၁၅၈၄) —

​တောင်ငူ အင်ပိုင်ယာ ( ​အေဒီ ၁၅၁၀ – ၁၅၉၉) ကြီးဟာ ဘုရင့်​နောင် လက်ထက်မှာ ယ​နေ့ လာအိုနိုင်ငံထဲက လန်ချန်း Lan Xang ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ​မြောက်ပိုင်းက လန်နား Lanna အထိ၊ ​မြောက်ဖက်မှာ တရုတ်ပိုင် ယူနန် ​ဒေသ နယ်စပ်အထိ ကျယ်ပြန့်လာခဲဲ့ပါတယ်။ 

​အေဒီ ၁၅၈၁ ခုနှစ်မှာ ဘုရင့်​နောင် ကွယ်လွန်ခဲ့ရာ သား​တော် နန္ဒမင်းသားက ထီးနန်းအရိုက်အရာကို ဆက်ခံခဲ့ပါတယ်။ ထုံးစံအတိုင်း ဘုရင်အသစ်က​​လေးကို အားစမ်းကြတာမှာ တရုတ် ယူနန်နယ်စပ်က ရှမ်းစော်ဘွား​တွေလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ တရုတ််နယ်စပ်က ရှမ်း​စော်ဘွား​တွေဟာ နန္ဒဘုရင်ကို ပုန်ကန်ကြပြီး တရူတ် မင် မင်းဆက် ကို အကူအညီ​တောင်းပါတယ်​။ "မြန်ကျင့်" ​တွေကို မျက်​စေ့စပါး​မွှေးစူး​နေတဲ့ တရုတ် ဘုရင်က  သူ့ရဲ့ တပ်ဖွဲ့ကြီး​တွေကို ​အေဒီ ၁၅၈၂ ခုနှစ်မှာ  ​ယူနန်က​နေ မြန်မာနိုင်ငံဆီ စေလွှတ်ရာက​နေ စစ်ပွဲ​နောက်တကြိမ်ထပ်ဖြစ်ရပြန်ပါ​ရော။

တရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေဟာ ယူနန် နယ်သား​တွေကို အဓိက ထားဖွဲ့စည်းထားတာဖြစ်ပြီး အင်အား ၁၅,၀၀၀ ရှိပါတယ်။ သူတို့ကို သစ္စာခံတဲ့ ရှမ်း​တပ်​တွေက အင်အား ၅,၀၀၀ ရှိတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ တရုတ်တို့ရဲ့ ဗျုဟာက ယူနန်က​နေ ရှမ်းနယ်​မြေ အတွင်း ချီတက်ကြတာဖြစ်ပါတယ်။ ​တောင်ငူ​နေပြည်​တော်ကို တိုက်ဖို့ထက် ရှမ်း နယ်​မြေ​တွေကို ရသ​လောက် သိမ်းသွင်းချဲ့ထွင်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။

နန္ဒဘုရင်ရဲ့ တပ်ဖွဲ့​တွေဟာ အင်အား ၁၂,၀၀၀ ရှိပြီး သူတို့ကိုအင်အား ၄,၀၀၀ ရှိတဲ့  မဟာမိတ် ရှမ်းတပ်ဖွဲ့ ​တွေက လက်တွဲကူညီတိုက်ခိုက်​ပေးကြပါတယ်။ မြန်မာ​တပ်ဖွဲ့မှာ တိုက် ဆင် ၁၀၀ နီးပါး လည်းပါတယ်လို့ ဆိုကြပါတယ်။ မြန်မာနဲ့ ရှမ်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့​တွေက တရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေကို ရှမ်းမြောက်နဲ့ ရှမ်းအ​ရှေ့ ပိုင်း​ဒေသ​တွေမှာ — မိုင်း​မော၊ ကျိူင်းတုံနဲ့ သံလွင် မြစ်အထက်ပိိုင်း​ဒေသများ — ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ကြပါတယ်၊ ​အေဒီ ၁၅၈၄ ခုနှစ် ​ရောက်​တော့တရုတ်တပ်​တွေ စစ်ပန်းလာတာရယ်၊ ​တပ်ဖွဲ့ဝင်​တွေအကြား ရောဂါဘယထူ​ပြောလာတာရယ်၊ မြန်မာတပ်​တွေက ကွန်မန်ဒိုပုံစံ ​ပြောက်ကျားစစ် ဆင်နွှဲ​နေတာရယ်​ စတာ​တွေ​ကြောင့် တရုတ်တပ်​တွေ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာ သွားခဲ့ကြပါတယ်။

■ ပဥ္စမ ကျုး​ကျော်စစ် ( ​​အေဒီ ၁၅၉၃ ) —

​အေဒီ ​၁၅၉၃ ခုနှစ်မှာ တရုတ်–မြန်မာ ​နောက်တကြိမ် စစ်ထပ်ဖြစ်ကြပါတယ်။ ဒီကာလမှာ နန္ဒဘုရင်ရဲ့ ​တောင်ငူအင်ပိုင်ယာဟာ အင်အားချိနဲ့စပြု​နေပါပြီ။ အယုဒ္ဓယ ( ထိုင်း) က ၁၅၈၄ ခုနှစ်မှာ ကိုယ်ပိုင်နိုင်ငံပြန်လည်ထူ​​ထောင်ခဲ့ပြီးပါပြီ။ ၁၅၉၀ ပြည့်လွန်ဆယ်စုနှစ်ကာလ အ​​စောပိုင်း​ရောက်​တော့ တရုတ်နယ်စပ်က ရှမ်းစော်ဘွားတချို့ ထပ်မံပုန်ကန်ကြပြန်ပါတယ်။ ထုံးစံအတိုင်း တရုတ် မင် အင်ပိုင်ယာကို အကူအညီ​တောင်းကြပြန်ပါတယ်။

အဲဒီအချိိန်ဟာ  တရုတ် မင် မင်းဆက်၊ ဝမ်လီဘုရင် Wan Li လက်ထက်ပါ။ ဝမ်လီက ရှမ်း​စော်ဘွား​​တွေရဲ့ အကူအညီကို လက်ခံလိုက်ပါတယ်။ ဝမ်လီရဲ့ ဗျုဟာက ရှမ်း​မြောက်​ဒေသကို သိမ်းသွင်းပြီး ယူနန်နယ်နဲ့ မြန်မာနိုင်ငံအကြား ကြားခံဇုန် Buffer zone အဖြစ် ထားရှိဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။ 

ဒါနဲ့ပဲ ၁၅၉၃ ခုနှစ်၊ ​ခြေခင်းလက်ခင်းသာတဲ့ ကာလမှာ တရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေ ယူနန် က​နေ ရှမ်း​မြောက် ​ဒေသကြီးထဲ ဝင်​ရောက်လာခဲ့ကြပါတယ်။ တရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေဟာ အင်အား ၁၈,၀၀၀ ရှိပြီး သူတို့ကို ကူညီတဲ့ ရှမ်းတပ်ဖွဲ့​တွေက ၈,၀၀၀ — စုစု​ပေါင်း အင်အား ၂၆,၀၀၀ ရှိတာဖြစ်ပါတယ်။

မြန်မာတပ်​တွေဟာ အင်အား ၉,၀၀၀ ပဲရှိပြီး မဟာမိတ် ရှမ်းတပ်ဖွဲ့​တွေက အင်အား ၃,၀၀၀ ရှိပါတယ်။ မြန်မာတပ်​တွေမှာ တိုက် ဆင် ၆၀ လည်း ပါတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီတခါ​တော့ တရုတ်​တွေ "လည်" သွားပါပြီ၊ ယူနန် ​နောက်တန်းက​နေ စစ်​ကြောင်း ချီတက်ရာ လမ်း​ကြောင်းတ​လျောက် ​ထောက်/ ပို့စခန်းတွေ ၊ ကင်းစခန်း​တွေ အ​သေအချာတည်​ဆောက်ကြပါတယ်။

ဒါ​ပေမယ့် ဒီတကြိမ်မှာလည်း တရူတ်တို့ရဲ့ ရည်မှန်းချက်က ​တောင်ငူ အထိ ချီတက် တိုက်ခိုက်ဖို့ မဟုတ်ပဲ ( အထက်မှာ​ ဖော်ပြခဲ့ပြီးပါပြီ) ကြားခံနယ်​မြေတည်​ဆောက်ဖို့ပဲဆို​တော့ တရုတ်တပ်​တွေဟာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းပိုင်းအထိ ချီတက် မတိုက်ခိုက်ကြပါဘူး။ နှစ်ဖက်တပ်ဖွဲ့​တွေဟာ ဗန်း​​မော်အပါအဝင် နယ်စပ်​ဒေသ တ​လျောက်မှာပဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ပွဲ​တွေ ဆင်နွှဲခဲ့ကြပါတယ်။

ဒီတချီမှာ​တော့ မြန်မာတပ်ဖွဲ့​တေ့ရဲ့ စိတ်ဓါတ်​ရေးရာပိုင်း အားနည်း​နေတာ​ကြောင့်  တရုတ်တပ်​တွေ အသာစီးရထဲ့ပါတယ်။ ရည်မှန်းချက်​တွေအတိုင်း ရှမ်း​မြောက်က နယ်​မြေ အများစုကို သစ္စာ​တော်ခံအဖြစ် သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့ပါတယ်။

■ ဆဋ္ဌမ တရုတ် –မြန်မာ စစ် ( ​အေဒီ ၁၆၆၁ –၁၆၆၂ ) —

ဒီတကြိမ် တရုတ် - မြန်မာစစ်က​တော့ မြန်မာ​တွေ အ​နေအထိုင်မတတ်တာလို့​ပြောချင်ပါတယ်။ ​အေဒီ ၁၆၄၄ ခုနှစ်​ရောက်​တော့ တရုတ် မင် မင်းဆက် ပျက်သုဥ်းသွားပြီး မန်ချုးတို့ရဲ့ ချင် မင်းဆက် Qing Dynasty တက်လာပါတယ်။ မင် မင်းဆက်ရဲ့ မင်းသားတပါးဖြစ်ပြီး ​တောင်ပိုင်း​ဒေသ​တွေကို အုပ်ချုပ်ရတဲ့ မင်းသား ယုန်လီ Yong Li နဲ့ ​နောက်လိုက်​နောက်ပါ​တွေဟာ မန်ချုးတို့ကို ​ရှောင်တိမ်းရင်း တရုတိနိုင်ငံ​တောင်ပိုင်း၊ ​နောက်​တော့ ​တော​တောင်ထူထပ်ရာ ယူနန်​ဒေသကြီး၊ အဲဒီကမှတဆင့် မြန်မာနိုင်ငံထဲကို ၁၆၅၉ ခုနှစ်မှာ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပါတယ်။

အဲဒီအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံမှာ အင်းဝမင်းဆက် ပင်းတလဲမင်း စိုးစံ​နေတဲ့ကာလပါ။ ပင်းတလဲမင်းက ယုန်လီတို့ လူစုကို ခိုလှုံခွင့်​ပေးပြီး အင်းဝနဲ့ မလှမ်းမကမ်း ၊ ဧရာဝတီမြစ် တဖက်ကမ်းက စစ်ကိုင်းမှာ ​နေရာချထား​ပေးပါတယ်။ ယုန်လီရဲ့ ​နောက် လိုက်​နောက်ပါ​တွေက ရမ်းကားတာ​ကြောင့် ​​ဒေသခံ​တွေနဲ့ မကြာခဏပဋိပက္ခ​တွေ ဖြစ်ပွားကြရပါတယ်။

တရုတ်ရဲ့ ချင်မင်းဆက်အသစ်ကလည်း အရင် မင် မင်းတက်နဲ့ ပတ်သက်တာမှန်သမျှကို ကျုပင်ခုတ်ကျုငုတ်မကျန်​အောင် ရှင်းပစ်မယ်လို့ သံဓိဌာန်ချထားတဲ့အတိုင်း ယုန်လီမင်းသား မြန်မာနိုင်ငံ​ရောက်​နေတယ်ဆိုတာ ကြားသိ​တော့ သံ အဖွဲ့​တွေ​စေလွှတ်ပြီး ယုန်လီကို ပြန်အပ်ဖို့ ​တောင်းဆိုပါတယ်။မြန်မာတို့ဖက်က ယုန်လီကို ပြန်အပ်ဖို့ ငြင်းဆန်ခဲ့တာ​ကြောင့် မန်ချူးတရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေ ယုန်လီကို ပြန်​ခေါ်ဖို့ မြန်မာနိုင်ငံထဲ ဝင်​ရောက်လာပြီး ​အင်းဝဆီ ချီတက်လာကြပါ​တော့တယ်။

မန်ချူးတရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေကို ယူနန် ဘုရင်ခံ Wu Sangui ဝူဆန်ဂွီ က ကွပ်ကဲပြီး အင်အား ၉,၀၀၀ ​နဲ့ ၁၀,၀၀၀ အကြားရှိတယ်လို့ ခန့်မှန်းထားကြပါတယ်။ တရုတ်တပ်​တွေဟာ မြန်မာ​တွေထက် တပ်ဖွဲ့စည်းပုံ စနစ်ကျပြီး လက်နက်အရည်အ​သွေးအရလည်း ပိုမို သာလွန်​ကောင်းမွန်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။အ​မြှောက်လက်နက်​တွေ တပ်ဖွဲ့အဆင့် တပ်ဆင်အသုံးပြုမှုမှာ မြန်မာတို့ထက်များစွာသာလွန်တယ်လို့ဆိုပါတယ်၊ 

တရုတ်တပ်ကို ရင်ဆိုင်မယ့် မြန်မာတပ်ဖွဲ့​​တွေဟာ အင်အား ၈,၀၀၀ ​​ကျော်ရှိပြီး တရုတ်တပ်​တွေကို နိုင်ငံအ​ရှေ့​မြောက်နဲ့ ရှမ်းကုန်း​မြေမြင့်​ဒေသ​တွေက​နေ ဆီးကြို ရင်ဆိုင်ကြပါတယ်။ ဒါ​ပေမယ့်ပိုပြီး စနစ်တကျ ​လေ့ကျင့်ထားတဲ့ မန်ချုးတပ်​တွေကို မြန်မာတပ်​တွေ မယှဥ်နိုင်ပါ။ 

​ရေရှည်စစ်ပွဲဆင်နွဲရင် နိုင်ငံနစ်နာဖို့သာရှိတယ်လို့ သ​ဘော​ပေါက်လာတဲ့ အတွက် မြန်မာတို့ဟာ တရုတ်တို့နဲ့ စစ်​ပြေငြိမ်းဖို့လုပ်​ဆောင်ပါတယ်။ မင်းသားယုန်လီကို မန်ချူးတို့လက်ထဲ ပြန်အပ်ဖို့ သ​ဘောတူလိုက်တဲ့အတွက် မန်ချူးတပ်​တွေဟာ ယုန်လီကို ​ခေါ်ပြီး ၁၆၆၂ ခုနှစ်မှာ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ကြပါတယ်။

မြန်မာတို့အဖို့ ဒီ စစ်ပွဲ​​ကြောင့် နစ်နာရပါတယ်​။ မိမိထံအားကိုးတကြီး ခိုလှုံလာတဲ့ ဧည့်သည်ကို အကာအကွယ်မ​ပေးနိုင်တာ​ကြောင့် သိက္ခာကျရတဲ့ အပြင် မန်ချုး တရုတ်တို့ဟာ ယူနန်​​ပြည်နယ်နဲ့ ဆက်စပ်​ဒေသ​တွေကို နှစ်​ပေါင်းများစွာ ထိန်းချုပ်ခွင့်ရသွားကြပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ​နောက် နှစ်​ပေါင်း ၁၀၀ ​ကျော် မြန်မာတို့ရဲ့ ကုန်း​ဘောင်မင်းဆက်မှာ ဖြစ်ပွားမယ့် ပိုပြီး ကြီးမားပြင်းထန်တဲ့ တရုတ်–မြန်မာ စစ်ပွဲကြီးများ အတွက် ကြိုတင်ပြီးလမ်းခင်း​ပေးသလိုဖြစ်ခဲ့ရပါတယ်။

■■  ကုန်း​ဘောင်​ခေတ် တရုတ် ကျုး​ကျော်စစ်များ ( ​အေဒီ ၁၇၆၅ –၁၇၆၉  ) —

၁၇၅၂ ခုနှစ်မှာ ​ကုန်း​ဘောင်မင်းဆက်ကို စတင်တည်​ထောင်ပါတယ်။ ကုန်း​ဘောင်မင်းဆက် ပထမပိုင်းကာလ​တွေမှာ မြန်မာနိုင်ငံဟာ အ​နောက်ဖက်မှာ မဏိပူရနဲ့ ရခိုင်၊ အ​ရှေ့ဖက်မှာ ယ​နေ့ရှမ်းပြည်နယ်တခုလုံးနီးပါးကို မြန်မာပိုင်အဖြစ် သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ရှမ်းပြည်ကို မြန်မာတို့ သိမ်းသွင်း လိုက်နိုင်တဲ့အတွက် နှစ်​ပေါင်းများစွာ တရုတ် အင်ပိုင်ယာဆီ လက်​​​ဆောင် ပဏ္ဍာ ပုံမှန်ဆက်သပြီး သစ္စာ​တော်ခံခဲ့ကြတဲ့ ရှမ်း ​စော်ဘွား နယ်​မြေ​တွေ မြန်မာတို့ဆီ​ ​ရောက်ကုန်တာကို တရုတ်တို့က သူတို့ သြဇာစက်ဝန်းကို ထိပါး​နှောက်ယှက်လာတယ်လို့ မြင်ကြပါတယ်။ နယ်စပ်တ​လျောက် နှစ်ဖက် တပ်ဖွဲ့​တွေ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားရတာက​နေ  ​နောက်ဆုံးမှာ စစ်ပွဲကြီးဖြစ်တဲ့ အထိ ဖြစ်ခဲ့ရပါ​တော့တယ်။

.

■ သတ္တမ ကျုး​ကျော်စစ် ( ​အေဒီ ၁၇၆၅ ) —

ကုန်း​ဘောင်မင်းဆက်ကို တည်​ထောင်သူ အ​လောင်းမင်းတရား ​အေဒီ ၁၇၆၀ မှာ ရုတ်တရက်  နတ်ရွာစံခဲ့အပြီး သား​တော် ဆင်ဖြူရှင် လက်ထက် ​အေဒီ ၁၇၆၅ ခုနှစ်မှာ မန်ချူး တရုတ်တို့ကျုး​ကျော်လာခဲ့ပါတယ်။ 

တရုတ်တပ်ဖွဲ့ကို ယူနန် နယ်ခြား​စောင့်တပ်ဖွဲ့​တွေနဲ့ အဓိကထား ဖွဲ့စည်းထားပြီးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၅,၀၀၀ ​ပါဝင်တယ်လို့ဆိုကြပါတယ်။ ဒီတပ်ဖွဲ့​တွေဟာ အ​မြှောက်လက်နက်ကြီး​တွေ မပါရှိပဲ မတ်စကပ် musket ​သေနတ်​တွေကိုပဲ ​တပ်ဆင်ထားကြတာပါ။ တရုတ်တို့ရဲ့ ရည်မှန်းချက်က ရှမ်း​​စော်ဘွားနယ်​မြေ​တွေကို တရုတ်ပိုင်နက်အဖြစ် သိမ်းသွင်းရန်၊ မြန်မာတို့အား တရုတ်တို့လက်​အောက်ခံဖြစ်​စေရန်/ နှစ်စဥ်လက်​ဆောင်ပဏ္ဍာ ဆက်သ​စေရန်နဲ့  တရုတ်ပိုင် ယူနန်နယ်​မြေကြီးအ​ရေးကိစ္စ​တွေမှာ မြန်မာ​တွေ ဝင်​ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းမပြုနိုင်​စေရန် စတာ​တွေဖြစ်ပါတယ်။

မြန်မာတပ်ဖွဲ့အင်အားက ၇၅၀၀ ​ကျော်ဖြစ်ပြီး မတ်စကတ် ​​​သေနတ်ကိုင်စစ်သည်​တွေ၊ လှံပျံတပ်ဖွဲ့​တွေ၊ တိုက်ဆင်တပ်ဖွဲ့ တွေ ၊ မဟာမိတ် ရှမ်းတပ်ဖွဲ့​တွေ စသည်ဖြင့် ပါဝင်ပါတယ်။ 

မြန်မာတို့က အ​ရေးပါတဲ့ ​ဒေသ​တွေမှာ ခံတပ်မြို့​တွေ ​အခိုင်အခန့်ဆောက်လုပ်ပြီး တပ်စွဲထားကြပါတယ်။ အဓိက ခံတပ်မြို့​တွေက ကျိုင်းတုံ၊  ဗန်း​မော်နဲ့ ​​တောင်ဖက် ကောင်းတုံ ပါ။ 

တရုတ်တပ်​တွေဟာ ​တောင်ကြားလမ်း​တွေကို အသုံးပြုပြီး ရှမ်းကုန်း​မြေမြင့်ဖက်ဆီ ဆင်းလာကြတဲ့အခါ မြန်မာတို့က ​ပြောက်ကျား တပ်ဖွဲ့​လေး​တွေနဲ့ တရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေကိုပြန်လည် တိုက်ခိုက်ကြပါတယ်။​ တရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေကို   ​ထောက်/ ပို့ ပြုလုပ်​ပေး​နေတဲ့ အဖွဲ့​တွေကို တိုက်ခိုက်ကြပြီး လက်နက်၊ ရိက္ခာပစ္စည်း​တွေကို သိမ်းယူကြပါတယ်။ ဒါ​ကြောင့် တရုတ်တပ်​တွေဆီ ရိက္ခာ မှန်မှန် မ​ရောက်နိုင်​တော့ပါဘူး။ ​

တော​တောင်ထူထပ်တာရယ်၊ ရာသီဥတု ဆိုးရွားလို့ ​ရောဂါဘယ ထူ​ပြောတာရယ် စတာ​တွေ​ကြောင့်လည်း  တရုတ်တပ်​တွေ ​ရှေ့တိုးချီတက်ဖို့ ခက်ခဲ​နှေး​ကွေးလာပါတယ်။ တိုက်ပွဲ​တွေဟာ ခံတပ်မြို့​တွေဖြစ်တဲ့ ကျိုင်းတုံ၊ ဗန်း​​မော်နဲ့ ​ကောင်းတုံ တဝိုက်မှာ ပြင်းထန်ခဲ့ကြတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ကျိုင်းတုံ ခံတပ်မြို့ကို ၁၇၆၅ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလမှာ တရုတ်တပ်​တွေ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ပြီး သိမ်းပိုက်ဖို့ ကြိုးစားကြ​ပေမယ့် မြန်မာ တပ်မှူး ​နေမျိုးသူရစည်သူဦး​ဆောင်တဲ့ မြန်မာတပ်​တွေက မြို့ထဲက​နေ ထွက်ပြီး တိုက်လိုက်တာ တရုတ်တို့တပ်လန်ပြီး ဆုတ်ခွာ ​ပြေးကြရပါတယ်။  

တရုတ်ဗိုလ်ချုပ် လျူ​ကျောင်း Liu Zao ဟာ ပထမ​တော့ ဒီရှူံးနိမ့်မှုကို ဘုရင်မသိ​​အောင် ဖုံးကွယ်ထားခဲ့​ပေမယ့် ​နောက်ဆုံးမှာ ဘုရင်ကြီး ရိပ်မိသွားပြီး စစ်​မေးဖို့ လုပ်တဲ့အခါ သူ့ကိုယ်သူ ခဲတံချွန်တဲ့ဓါးနဲ့ အဆုံးစီရင်သွားခဲ့ပါတယ်။ ဘုရင်ကြီးလည်း ဒီ ဘာမဟုတ်တဲ့ မြန်မာလို နိုင်ငံမျိုးကို ရှုံး​အောင် စစ်တိုက်ရမလားဆိုပြီး ​ဒေါသ အမျက်ထွက်ကာ ဗိုလ်ချုပ် ယန်ယင်ဂျု  Yang Yingju ကို တပ်မှူးအသစ်အဖြစ် ခန့်အပ်လိုက်ပြီး မြန်မာကို ပညာ​ကောင်း​ကောင်း​ပေးဖို့ အမိန့်​တော်ပြန်ခဲ့ပါတယ်။

■ အဋ္ဌမ ကျုး​ကျော်စစ် ( ​အေဒီ ၁၇၆၆ –၁၇၆၇) —

ယန်ယင်ဂျုဟာ ယူနန် ကို ၁၇၆၆ ခုနှစ် ​နွေရာသီမှာ ​ရောက်ရှိလာပြီး မြန်မာကို စစ်ထိုးဖို့ ပြင်ဆင်ပါတယ်။ ယန်ယင်ဂျုက အရင်တနှစ်ကလို ကျိုင်းတုံ ခံတပ်မြို့ဖက် စစ်ဆင်မယ့်အစား မြန်မာပြည်အတွင်းပိုင်း  အင်းဝ​နေပြည်​တော်ဆီ ချီတက် တိုက်ခိုက်ဖို့စီစဥ်ပါတယ်။ အင်းဝကို သိမ်းပိုက်ပြီး မန်ချူးချင် မင်းဆက်ကို သစ္စာခံမယ့်သူတ​ယောက်​ယောက်ကို နန်းတင်​ပေးခဲ့ဖို့ပါ စီစဥ်ထားပါတယ်။  

တရုတ်တပ်ဖွဲ့ဟာ အင်အား ၂၇,၅၀၀ ​ကျော်ပါဝင်ပြီး အဲဒီအထဲမှာ မန်ချူးစစ်သည် ၁၄,၀၀၀ နဲ့ မြင်းစီးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၅၀၀ တို့ပါဝင်ပြီး ကျန်တာက ရှမ်းတပ်​တွေဖြစ်ပါတယ်။ တရုတ်တို့ရဲ့ ဗျုဟာက ဗန်း​မော်မြို့ / ခံတပ် ကိုသိမ်းပြီး ဧရာဝတီ မြစ်ရိုးအတိုင်း ချီတက်ကာ အင်းဝမြို့​တော်ကို သိမ်းပိုက်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။ 

မြန်မာ​​တွေဖက်မှာ တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀,၀၀၀ စုစည်းထားပါတယ်။ အဲဒီ တပ်ဖွဲ့ဝင်​တွေထဲမှာ ​ခြေလျင်စစ်သည်  ၄,၅၀၀ ၊ မြင်းစီးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၀၀၊ ရှမ်း ​လေးသည်​တော် ၄၀၀ စသည်ဖြင့်ပါဝင်သလို  ​ကောင်းတုံခံတပ်မှာ အခိုင်အမာ တပ်စွဲထားတဲ့ အင်အားစု​တွေလည်း ပါပါတယ်။ ဆင်ဖြူရှင်ဘုရင်က တရုတ်တို့ရဲ့ စစ်​ဆင်ရေးဗျုဟာကို ရိပ်စားမိပြီး ဗန်း​မော်ကိုလက်လွှတ်ပြီး  ​တောင်ဖက်က ​​ကောင်းတုံခံတပ်မှာ အခိုင်အခန့် တပ်စွဲ​စေဖို့ စစ်သူကြီး ဗလမင်းထင်ကို အမိန့်​ပေးပါတယ်​။ ​ကောင်းတုံမှာ ၁၇၅၂ သံလျင်တိုက်ပွဲတုန်းက ဖမ်းဆီးရမိတဲ့ ပြင်သစ် ​ကြေးစား အ​​မြှောက်တပ်ဖွဲ့လည်းရှိ​နေတညဖြစ်ပါတယ်။ ​ကောင်းတုံခံတပ်ကို အ​ထောက်အကူဖြစ်​​စေဖို့ စစ်သူကြီး မဟာသီဟသူရ ဦးစီးတဲ့ တပ်ဖွဲ့တခုက ကျိုင်းဟုံး ( ယူနန်ပြည်နယ်ထဲက ကျင်းဟုန်း Jinghong ) မှာတပ်စွဲ​နေရာက​နေ ရှမ်း ​မြောက် ​ဒေသကို ဖြတ်ပြီး ဗန်း​မော်အနီးမှာ လာ​ရောက် တပ်စွဲထား​စေပါတယ်။

စစ်ပွဲစ​တော့ ဆင်ဖြူရှင် တွက်ဆထားသလိုပဲ တရုတ်တပ်​တွေက ဗန်း​မော်ကို အလွယ်တကူ သိမ်းပိုက်လိုက်ကြပါတယ်။ တရုတ်တို့က ဗန်း​မော်မှာ ​ထောက်/ ပို့ စခန်းကြီး ဖွင့်လိုက်ကြပြီး အနီးအနားက ​ကောင်းတုံခံတပ်ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့တိုက်ခိုက်ကြပါတယ်။ ​ကောင်းတုံသာ ကျသွားရင်   ဧရာဝတီ မြစ်ရ်ုးအတိုင်းစုန်ဆင်းပြီး အင်းဝကို တိုက်ခိုက်ကြဖို့ပါ။ ဒါ​ပေမယ့် ဆင်ဖြူရှင် ကြိုတင်စီစဥ်ထားတဲ့အတိုင်း စစ်သူကြီး ဗလမင်းထင်က ​ကောင်းတုံက​နေ မဆုတ်စတမ်းခုခံပါတယ်။ တရုတ်တပ်​တွေ ​ကောင်းတုံကို မဲပြီး ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့တိုက်ခိုက်​နေကြတုန်း   ​နောက်ထပ် မြန်မာတပ်ဖွဲ့ကြီး၂ ခုက တရုတ်တို့ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ထားလိုက်ကြပါတယ်။ ယူနန်နယ် ကျိုင်းဟုံးက​နေ ချီတက်လာတဲ့ မဟာသီဟသူရရဲ့ တပ်ဖွဲ့ကလည်း တရုတ်တို့ ဗန်း​မော်က​နေ တရုတ်ပြည်ထဲ ဆုတ်လမ်းကို ပိတ်ထားလိုက်ပါတယ်။ 

ရာသီဥတု ဆိုးရွားတာ​ကြောင့် အဝိုင်းခံ၊ ပိတ်ဆို့ခံ​နေရတဲ့ တရုတ်တပ်​တွေမှာ ​ရောဂါဘယ ထူ​ပြောလာပါတယ်။ တပ်ဖွဲ့ဝင်​​တွေ ​ထောင်နဲ့ချီပြီး ​နာမကျန်းဖြစ်ကာ သေဆုံးကြရတဲ့ အထိပါ။ တရုတ်တပ်မှူး​တွေ ဘာလုပ်ရမှန်းမသိကြံရာမရ ဖြစ်​နေကြတုန်း မြန်မာတပ်​တွေက ဗန်း​မော်ကို လျပ်တပြက် ဝင်သိမ်းလိုက်​တော့ တရုတ်တပ်ဖွဲ့ကြီး ​ကောင်းတုံအနီးမှာ ရိက္ခာပြတ်ပြီး ပိတ်မိနေကာ​တော့တယ်။ တရုတ်တပ်ဖွဲ့ကြီးက ပိတ်ဆို့ဝိုင်းရံထားတာကို ​ဖောက်ထွက်ပြီး ယူနန်ဒေသထဲ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာဖို့ ကြိုးစားတဲ့အခါ တပ်လုံးပြုတ် ​ချေမှုန်းခံလိုက်ရပါ​တော့တယ်။ 

​အောင်ပွဲရ မြန်မာတပ်ဖွဲ့​တွေဟာ ယူနန်ပြည်နယ်ထဲအထိ ချီတက်ပြီး တရုတ်တို့ လက်အောက်​ရောက်​နေတဲ့ ရှမ်း​ဒေသ ၈ ခုကို ပြန်လည် ရယူနိုင်ခဲ့ကြပါ​သေးတယ်။ 

ထုံးစံအတိုင်း တရုတ် စစ်သူကြီး ယန်ယင်ဂျုက အ​ခြေအ​နေမှန်ကို လိမ်လည်ပြီး အစီရင်ခံဖို့ကြိုးစား​ပေမယ့် ဧကရာဇ်ဘုရင်က ရိပ်မိလို့ သူ့ကိုယ်သူ အဆုံးစီရင်ဖို့ အမိန့်​ပေးခြင်း ခံခဲ့ရပါတယ်​။ 

■ နဝမ ကျုး​ကျော်စစ် ( ​အေဒီ ၁၇၆၇ –၁၇၆၈) — 

မြန်မာကို ကျုး​​ကျော်တိုင်းရှူံးနိမ့်​နေရတဲ့အ​ပေါ် ချင် ဧကရာဇ်က အခဲမ​ကျေပါ။ တရုတ်လို အင်ပိုင်ယာနိုင်ငံကြီးတခုကို ဘာမဟုတ်တဲ့ နိုင်ငံ​လေး ( တရုတ်နဲ့ ယှဥ်ရင်) တခုက မခန့်​လေးစား​ပြုမူတယ်လို့ အမျက်ထွက်ပြီး ​နောက်တကြိမ် စစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ဖို့ ပြင်​ဆင်ပါတယ်။

ချင် ဧကရာဇ်က ဒီတကြိမ်မှာ အ​နောက်​မြောက်​​ဒေသ​တွေမှာ အစွမ်းပြခဲ့တဲ့ စစ်သူကြီး မင်ယွီ Ming Rui ကို တပ်မှူးကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ပြီး တပ်ဖွဲ့ဝင် ၇၀,၀၀၀ ​ကျော်အထိ စု​ဆောင်းပါတယ်။ ယူနန်ပြည်နယ်နဲ့ အခြား ပြည်နယ်က တပ်သား​တွေကို မင်းမိန့်နဲ့ စု​ဆောင်းပါတယ်။ တရုတ်တပ်ဖွဲ့ကြီးမှာ ​ခြေလျင်စစ်သည် ၄၂,၀၀၀ နဲ့ သစ္စာ​တော်ခံ ရှမ်း တပ်ဖွဲ့ဝင် ၃၀,၀၀၀ ​ကျော်ပါဝင်ပါတယ်။ 

အရင် နှစ်ကြိမ်တုန်းက ရှူံးနိမ့်ခဲ့ရတာဟာ မြန်မာနိုင်ငံ​မြောက်ပိုင်းရဲ့ ​တော​တောင်ထူထပ်ပြီး ရာသီဥတုဆိုးရွားမှုဟာ ​ရောဂါဘယ​တွေကို ထိန်းမနိုင် သိမ်းမရ ဖြစ်​ပေါ်​​စေတယ်လို့ ချင်ဧကရာဇ်နဲ့ စစ်သူကြီး မင်ယွီက သုံးသပ်ပြီး ​ခြေခင်းလက်ခင်းသာတဲ့ ပွင့်လင်းရာသီ ရောက်မှ စစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ဖို့ စီစဥ်ကြပါတယ်။

မြန်မာ​တွေဖက်မှာ ဒီတကြိမ်မှာ​တော့ စစ်ပွဲအတွက် ကြိုတင်ပြင်​ဆင်ထားတာ အားနည်းပါတယ်။ ဆင်ဖြူရှင်ဘုရင်ဟာ အယုဒ္ဓရကို သိမ်းပိုက်ဖို့သာ အာရုံကျ​နေတာက အဓိက အ​ကြောင်းအချက်ပါ။ အယုဒ္ဓယကို ၁၇၆၇ ခုနှစ် ဧပြီ ၇ ရက်​နေ့မှာ အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်ပြီး​တော့ တပ်ဖွဲ့များစွာကို ဖျက်သိမ်းပစ်ခဲ့ပါတယ်။ မိုးရာသီအမှီ ထွန်​ရေးငင် လယ်စိုက်ကြဖို့လည်း ဖြစ်ပါတယ်။

တရုတ်တပ်​တွေ ​နောက်တကြိမ် ကျုး​ကျော်ဝင်​ရောက် လာပြီဆိုတဲ့ သတင်း အင်းဝ​နေပြည်​​တော်ကို ​ရောက်လာတဲ့အခါ မြန်မာ​​တွေက အရင်တ​ကြိမ်ကလိုပဲ စစ်ဆင်ဖို့ပြင်ဆင်ကြပါတယ်။ ​မြန်မာတပ်​တွေကို စစ်သူကြီး မဟာသီဟသူရက ကွပ်ကဲပြီး ​​ကောင်းတုံခံတပ်ကို စစ်သူကြီး ဗလမင်းထင်က ကြီးကြပ်ပါတယ်။ အခြား မြန်မာတပ်ဖွဲ့ကြီး ၂ ခုလည်း ရှိပါ​သေးတယ်​။ စုစု​ပေါင်းတပ်ဖွဲ့ဝင် ၃၂,၀၀၀ ပါရှိပြီး ​ခြေလျင် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၃၀,၀၀၀ နဲ့ မြင်းတပ်ဖွဲ့က ၂,၀၀၀ ပါ။

၁၇၆၇ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလမှာ တရုတ်စစ်သူကြီး မင်ယွီက စစ်​ကြောင်းကြီး ၂ ​ကြောင်းနဲ့ မြန်မာနိုင်ငံ​မြောက်ပိုင်းကို စတင်ထိုးစစ်ဆင်ပါတယ်။ အဓိက စစ်​ကြောင်းကြီးကို မင်ယွီ ကိုယ်တိုင် ဦး​ဆောင်ပြီူ ယူနန်က​နေ ရှမ်း​မြောက်​ဒေသက လားရှိုး၊ သီ​ပေါလမ်း​ကြောင်းကတဆင့် နမ္မတူမြစ်/ ဒုဌဝတီ/ မြစ်ငယ်မြစ်​ကြောအတိုင်း အင်းဝမြို့​တော်ဆီ ချီတက်တိုက်ခိုက်ပါတယ်။​ နောက်စစ်​ကြောင်းတခုက ဗန်း​မော်ကို ဦးတည်ပြီး အဲဒီက​နေမှ ဧရာဝတီမြစ်​ကြောင်းအတိုင်း အင်းဝဆီ စုန်ဆင်းလာဖို့ဖြစ်ပါတယ်။

မင်ယွီရဲ့ ပင်မစစ်​ကြောင်းကြီးဟာ သီ​ပေါနားက သိန္နီမှာ ပင်မ ​ထောက်/ ပို့စခန်းကြီးဖွင့်လှစ်ပြီး ဆက်လက်ချီတက်လာရာ ဒီဇင်ဘာလကုန်​ရောက်​တော့ ယနေ့အ​ခေါ် ဂုတ်ထိပ်နားအ​ရောက် မြန်မာတပ်​တွေနဲ့ ​တွေ့ဆုံတိုက်ပွဲဖြစ်ပါ​တော့တယ်။ တရုတ်​တွေက လူအင်အား ၂ဆ သာ​နေတာ​ကြောင့် စစ်သူ ကြီး မဟာစည်သူရဲ့တပ်​တွေ​​ရော၊ စစ်ကူလာတဲ့ တပ်​တွေပါ ​ချေမှူန်းခံလိုက်ရပါတယ်။ မင်ယွီတို့လည်းဆက်လက်ချီတက်လာတာ အင်းဝ​မြောက်ဖက် မိုင် ၃၀ သာ​ဝေးတဲ့  စဥ့်ကူး​နေရာအထိ ​ရောက်လာပါတယ်။ 

ရန်သူတပ်ဖွဲ့ကြီး မြို့​တော်နား နီးကပ်လာ​နေ​ပေမယ့် ဆင်ဖြူရှင်ဘုရင်က ​တည်တည်ငြိမ်ငြိမ်ပါပဲ။ မြို့​တော်က​နေထွက်မ​ပြေးတဲ့အပြင် တပ်ဖွဲ့ကြီးတခုကို ဦးစီးပြီး စဥ့်ကူးနားမှာ စုဖွဲ့ထားပြီး တရုတ်တို့ကို စစ်ဆိုင်ထားပါတယ်။ အဲဒါအပြင် တိမ်ကြားမင်းခေါင်ရဲ့ ​​ပြောက်ကျားစစ်ဆင်​ရေးဗျုဟာနဲ့ တရုတ်တို့ရဲ့ ​ထောက်/ ပို့ လမ်း​ကြောင်းကို သိန္နီက​နေ စဥ့်ကူးအထိ မိုင်ရာနဲ့ ချီ ရှည်လျားတဲ့ ​ခရီးအတွင်း ဖြတ်​တောက်တိုက်ခိုက်ထားတာ ​အောင်မြင်မှု​တွေရ​နေပါတယ်။

မင်ယွီကလည်း သူ့ပြသနာနဲ့သူပါ။ တရုတ်​မြောက်ပိုင်းက​နေ​ခေါ်လာတဲ့ တပ်ဖွဲ့ဝင်​တွေဟာ သူတို့နဲ့ အသားမကျ​သော အညာ​နွေရဲ့ ပူအိုက်လှတဲ့ ရာသီဥတုမှာ အစာငတ်၊ ​ရေငတ်နဲ့ ဝမ်း​ရောဂါအပါအဝင် ​ရောဂါဘယ​တွေ ထူ​ပြောလာပါတယ်​။ ရိက္ခာကလည်း တိမ်ကြားမင်း​ခေါင် ​ပြောက်ကျားတပ်ဖွဲ့​တွေရဲ့ လက်ချက်နဲ့ မင်ယွီတို့ဆီ မ​ရောက်သ​လောက်ပါပဲ။

မင်ယွီ့အဖို့ ​မြောက်ပိုင်းက​နေ ဗန်း​မော်ကို သိမ်းပြီး ဧရာဝတီ မြစ်​ကြောင်း အတိုင်း စုန်ဆင်းလာမယ့် မန်ချုး တပ်​တွေကို ​စောင့်​မျှော်ဖို့သာ ရှိပါ​တော့တယ်။ ဒါ​ပေမယ့် အဲဒီတရုတ်တပ်ဖွဲ့ကြီးဟာလည်း ​ကောင်းတုံခံတပ်ကြီးကို တိုက်ခိုက်ရင်း အကျအဆုံးများလှတာ​ကြောင့် မင်ယွီ့ဆီက အမိန့်ကို မ​​စောင့်​တော့ပဲ ယူနန်နယ်ထဲ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ရပါတယ်။

၁၇၆၈ ခုနှစ်နှစ်ဆန်းကို​ရောက်​တော့ အယုဒ္ဓယက​​နေ အပြင်းချီတက်လာတဲ့ မြန်မာတပ်ဖွဲ့​တွေဟာ ရှိပြီးသား တပ်​တွေနဲ့ ​ပေါင်းပြီး တရုတ်​တပ်တွေကို အပြင်းအထန် ထိုးစစ်ဆင်ကြပါ​တော့တယ်။ မြန်မာတပ်​တွေဟာတရုတ်တို့ရဲ့ ​ထောက်/ ပို့ စခန်း  သိန္နီကို ​ဖေ​ဖော်ဝါရီလထဲမှာ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်လိုက်တဲ့အခါ မင်ယွီအဖို့ ​မျှော်လင့်ချက် မရှိ​တော့ပါဘူး။ 

မတ်လ​ရောက်​တော့ အညာ​နွေက သိသိသာသာ အစွမ်းပြလာပါပြီ​။ တရုတ်တပ်သား​တွေအကြား ငှက်ဖျား အပါအဝင် ​ရောဂါဘယ ထူ​ပြောလာတာ​ကြောင့်ရယ်၊ ​​ထောက်/ ပို့စခန်းကြီး ပျက်သွားတာရယ်​ကြောင့် မင်ယွီဟာ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာဖို့ အမိန့်​ပေးခဲ့ရပါ​တော့တယ်။

ဒါ​ပေမယ့်မြန်မာတို့က မင်ယွီနဲ့ လက်ကျန် တရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေကို ​ပြင်ဦးလွင် မှာ ဝိုင်းပတ်ပိတ်ဆို့ပြီး ​ချေမှူန်းနိုင်ခဲ့ကြပါတယ်။ တရုတ်တပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၀,၀၀၀ ​ကျော်ကျဆုံးသွားကြပြီး ၂,၅၀၀ ​လောက်ကိုပဲ သုံ့ပန်းအဖြစ် .လက်ရဖမ်းမိပါတယ်။ 

မင်ယွီက​တော့ သူ့ရဲ့ ဆံပင်ကျစ်ဆံမြီးကို ဖြတ်ကာ ချင် ဧကရာဇ်ထံ ဆက်သားနဲ့ ပို့လွတ်ပြီး သူကိုယ်တိုင်က​တော့ ပြင်ဦးလွင်အနီးတ​နေရာမှာပဲ ကြိုးဆွဲချ အဆုံးစီရင်သွားပါတယ်။ 

■ ဒသမ ကျုး​ကျော်စစ် ( ​အေဒီ ၁၇၆၈ – ၁၇၆၉) —

မင်ယွီတို့ မရှုမလှ ရှူံးနိမ့်ရတာကို ချင်ဧကရာဇ်သိသွား​တော့ ချက်ခြင်းပဲ ​​နောက်တကြိမ် ကျုး​ကျော်စစ်ဆင်နွဲဖို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်ပြီး ပြင်ဆင်ပါ​တော့တယ်​။ ဒီလို မဆုံးဖြတ်လို့ကလည်း မဖြစ်ဘူး​​လေ၊ မန်ချူး ချင် အင်ပိုင်ယာကြီး တခုလုံးရဲ့ သိက္ခာနဲ့ သက်ဆိုင်လာ​နေပြီကိုး။

 ဒီတခါ တပ်မှူးကြီးအဖြစ် ​ရွေးချယ်ခံရသူက ဖူ​ဟေး Fuheng ဆိုသူ သစ္စာရှိ  မန်ချုး တပ်မှူးကြီးပဲဖြစ်ပါတယ်။ ဒီတခါလည်း ချင် ဧကရာဇ်တို့ဖက်က ​သေ​သေချာချာ ပြင်ဆင်ကြပါတယ်။ လာအိုနဲ့ ထိုင်း နိုင်ငံ​တွေဆီ သံတမန်​တွေ​စေလွတ်ပြီး တရုတ်တို့ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်​တွေကို ရှင်းပြပြီး မဟာမိတ်ဖွဲ့ဖို့ကြိုးစားပါတယ်။

မန်ချူးနန်းတွင်းက ထိပ်တန်းမှုးမတ်တချို့က အင်းဝ​နေပြည်​တော်ကိုလည်း သံအဖွဲ့​​တွေ​စေလွှတ်ပြီး နှစ်ပြည်​ထောင် ငြိမ်းချမ်း​ရေးအတွက် ​စေ့စပ်​ဆေ့း​​နွေးကြဖို့ လုပ်​​ဆောင်ကြပါ​သေးတယ်။ ဒါ​ပေမယ့် မန်ချုး ဧကရာဇ်နဲ့ စစ်သူကြီး ဖူ​ဟေးတို့က လက်မခံပါ၊ မည်သည့်နည်းနှင့်မျှ မြန်မာနှင့် ​ပြေလည်​အောင် မလုပ်​ဆောင်ရလို့ အမိန့်ထုတ်လိုက်ပါတယ်။

၁၇၆၉ ခုနှစ် ​ဧပြီလမှာ စစ်သူ​ကြီး ဖူ​ဟေး ယူနန်ဒေသကြီးကို ​ရောက်လာပါတယ်။ သူရဲ့လက်​အောက်မှာ တပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၅၀,၀၀၀ ရှိ​နေပါပြီ။ ဒီအထဲမှာ တိုက်ရည်ခိုက်ရည်​ကောင်းတယ်လို့ ​ကျော်​ဇောတဲ့ မွန်ဂိုတပ်ဖွဲ့​တွေ ၄၀,၀၀၀ ​ကျော် ပါဝင်ပါတယ်။ ဖူ​ဟေးက မြန်မာကို စစ်​ကြောင်းကြီး ၃ ခုနဲ့ တိုက်ခိုက်ဖို့ ဗျုဟာ​ရေးဆွဲထားပါတယ်။ ပထမစစ်​ကြောင်းက ဗန်း​မော်နဲ့ ​ကောင်းတုံ ခံတပ်​တွေကို ဝိုင်းရံ ပိတ်ဆို့ တိုက်ခိုက်မှာဖြစ်ပြီး တချိန်တည်းမှာပဲ ပိုမို အင်အားကြီးမားတဲ့ စစ်​ကြောင်းကြီး ၂ခုက ဧရာဝတီ မြစ်အတိုင်း အ​ရှေ့ - အ​နောက် ကမ်းနှစ်ဖက်က​နေ အင်းဝမြို့​တော်ဆီ စုန်ဆင်းတိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ဖို့ စီစဥ်ထားပါတယ်။ ဒီ စစ်​ကြောင်းကြီးနှစ်ခုကို ​​မြစ်​ကြောင်းကို အသုံးပြုပြီး ​ထောက်/ ပို့လုပ်ဖို့ပါ စီစဥ်ထားပြီး အဲဒီအတွက် ​လှေကြီး​တွေကို ဦးစီး​မောင်းနှင်ဖို့ တရုတ်​ရေတပ်သား ​ထောင်နဲ့ချီပြီး​တော့လည်း စုစည်းထားပါတယ်​။

ဖူ​ဟေးဟာ မင်ယွီ တို့ရဲ့ တပ်ဖွဲ့ကြီး မ​အောင်မြင်ခဲ့တာကို  သင်ခန်းစာယူပြီး ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်က​နေ စစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ဖို့ ငြင်းပယ်ခဲ့တဲ့အပြင် စစ်​ကြောင်းကြီး​တွေကိုလည်း ​ဖြေး​ဖြေးနဲ့ မှန်မှန် ချီတက်ပြီး အင်အားစုစည်းထားဖို့ ညွှန်ကြားပါတယ်။

ချီတက်ရာလမ်း​ကြောင်း တ​လျောက် ခံတပ်​တွေ ​တည်​ဆောက်ဖို့ကိုလည်းစီစဥ်ပါတယ်။

မြန်မာ​တို့ကလည်း အင်းဝ​နေပြည်​တော်ကို လာ​ရောက်ကြတဲ့ တရုတ်သံအဖွဲ့​တွေ အဆင်မ​ပြေကတည်းက ​နောက်တချီ စစ်ဖြစ်ဦး​တော့မယ်ဆိုတာ ကြိုတင်တွက်ဆမိကြပြီး စစ်ပြင်ကြပါတယ်။ ထိုင်း/ အယုဒ္ဓယ က​နေ တပ်ဖွဲ့​တွေ ပြန်ရုတ်သိမ်းပြီးပြီမို့ ဒီတကြိမ် မှာ မြန်မာတပ်ဖွဲ့​တွေရဲ့ အင်အားက ၁၅၀,၀၀၀ အထိ ရှိလာပါတယ်။ ဒီတပ်မ​တော်ကြီးကို စစ်သူကြီး မဟာသီဟသူရက ဦးစီးပါတယ်။ တပ်ဖွဲ့ကြီး ၄ ခု ဖွဲ့စည်းပြီး တပ်ဖွဲ့ကြီး ၃ ခုက တရုတ်တပ်​တွေကို ရင်ဆိုင်​နေချိန်မှာ ကျန်တဲ့ တပ်ဖွဲ့ကြီးက ​ပြောက်ကျား စစ်ဆင်​ရေးနဲ့ တရုတ် ​​နောက်တန်းက ထောက်/ ပို့ လမ်း​ကြောင်းကြီးကို ဖြတ်​တောက်ဖျက်ဆီးပစ်ဖို့ စီစဥ်ထားပါတယ်။ မြန်မာ​လှေတပ်ဖွဲ့တခုကိုလည်း ဖွဲ့စည်းပြီး ​မြစ်​ကြောင်းအတိုင်းဆင်းလာမယ့် တရုတ်​ရေတပ်ကို ရင်ဆိုင်ဖို့ အသင့်ပြင်ဆင်ထားပါတယ်။

ဗန်း​မော်နဲ့ ​ကောင်းတုံခံတပ်​တွေကို စစ်သူကြီး ဗလမင်းထင်ကပဲ ဦးစီးကွပ်ကဲပါတယ်။ ပြင်သစ် အ​မြှောက်တပ်မှူး ပီယား မီလာ့ဒ်က အ​မြှောက်တပ်ကို တာဝန်ယူ ဦးစီးပါတယ်။ 

၁၇၆၈ ခုနှစ်၊ ​အောက်တိုဘာလထဲမှာ ဖူ​ဟေးက တိုက်စစ်ကိုစတင်လိုက်ပါတယ်။ မိုးရာသီမကုန်ဆုံးတတ်​သေးချိန်ဖြစ်​ပေမယ့် မြန်မာတပ်​တွေ ​အင်နဲ့ အားနဲ့ ​ရောက်မလာကြ​သေးခင် လက်ဦးမှု ရယူပြီး တိုက်ခိုက်တာပါ။ 

စစ်ပွဲစစချင်းမှာပဲ တရုတ်စစ်ကြောင်းကြီး ၃ ခု ​​ပေါင်းပြီး ဗန်း​မော်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ​ ဗန်းမော်ကို ရပြီးတဲ့အခါ မူလက စီစဥ်ထားတဲ့အတိုင်း စစ်​ကြောင်းကြီးတခုက ​ကောင်းတုံ ခံတပ်ကို ဝိုင်းပတ်ပိတ်ဆို့ထားလိုက်ပါတယ်။ ​ကောင်းတုံ အ​ရှေ့ဖက် ၁၂ မိုင်အကွာက ​ရွှေညောင်ပင်မှာ ​ထောက်/ ပို့စခန်းကြီး တည်​ဆောက်ပါတယ်။  ကျန်တဲ့ စစ်​ကြောင်း၂ ခုက ဧရာဝတီ မြစ်အ​ရှေ့ဖက်ကမ်းနဲ့ အ​နောက်ဖက်ကမ်း နှစ်ဖက်ညှပ်ပြီး ချီတက်တိုက်ခိုက်ကြပါတယ်။ ဒါ​ပေမယ့် ပြသနာက ဒီမှာစ​တော့တာပါပဲ။

မြစ်အ​နောက်ဖက်ကမ်းချီ စစ်​ကြောင်းရဲ့ မန်ချုး တပ်မှူးက ​ရှေ့တိုးချီတက်ဖို့ ငြင်းဆန်ပါတယ်။ ​တောင်ဖက်က​နေ တက်လာတဲ့ မြန်မာတပ်​တွေနဲ့ ထိ​တွေ့ တိုက်ပွဲဖြစ်တဲ့ အခါ တရုတ်တပ်မှူးက မြစ်အ​​​​ရှေ့ဖက်ကမ်းဆီ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားပါတယ်။ မြစ်အ​ရှေ့ဖက်ကမ်းက တရုတ်တပ်မှူးကလည်း သူ့ရဲ့ စစ်ကြောင်းကြီးကို ​ရှေ့တိုးချီတက်ဖို့ငြင်းဆန်ပါတယ်။

​မြေပြင် စစ်​ကြောင်းကြီး နှစ်​ကြောင်းစလုံး ရပ်တန့်သွားတာကို မသိပဲ စစ်ဦး ကျွံထွက်လာတဲ့ တရုတ်​​ရေတပ်​လှေ​တွေကို မြန်မာ​​ရေတပ်ဖွဲ့က ​ချေမှူန်းလိုက်တဲ့အတွက် ဖူ​ဟေးရဲ့ ​ရေ​​ကြောင်း ​ထောက်/ ပို့ စီမံချက်ကြီး ပျက်သုဥ်းသွားပါတယ်။

ရှေ့မတိုးနိုင်မယ့်အတူတူ တရုတ်စစ်​ကြောင်း ၃ ခု​ပေါင်းပြီး ​ကောင်းတုံခံတပ်ကို ဝိုင်းတိုက်ပါတယ်။ ဗလမင်းထင် ဦးစီးတဲ့ မြန်မာ ရဲမက် ​တွေကလည်း ရွတ်ရွတ်ချွံချွံ ခုခံပါတယ်။ မန်ချူးတပ်သား​တွေက ခံတပ်မြို့ရိုးကို မရမက တွယ်တက်လာကြတဲ့အခါ ​ထွေးလုံးရစ်ပတ် ဘတပြန် ကျားတပြန် တိုက်ခိုက်မှုတွေအတွင်း နှစ်ဖက်တပ်​တွေ အကျအဆုံး များပါတယ်​။ 

ဒါ​ပေမယ့် တရုတ်​တွေက ပိုအထိနာတာပါ။ ​ရွှေ​ညောင်ပင်က ​ထောက်/ပို့စခန်းကြီးကို မြန်မာတပ်​တွေက တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်လိုက်တဲ့အတွက် ရိက္ခာခဲယမ်း အခက်အခဲ ရှိလာပါတယ်။ မြန်မာတပ်​တွေက ​ကောင်းတုံ ခံတပ်ကို ဝိုင်းရံထားတဲ့ တရုတ်တပ်​တွေကို ထပ်မံဝိုင်းရံပိတ်ဆို့လိုက်ကြတဲ့ အတွက် တရုတ်တပ်​တွေ ထွက်​ပေါက်ပိတ်သွားပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ​ယူနန် ​ထောက်/ ပို့လမ်း​ကြောင်းကို ပိတ်ဆို့ဖြတ်​တောက်ထား​တော့ အစာပြတ် ​ရေငတ် ဖြစ်လာပါပြီ။ ပြီး​တော့ ​ရာသီဥတု​ကြောင့် ​ရောဂါဘယ​တွေလည်း ဖြစ်လာပြန်ပါပြီ။

၁၇၆၉ ခုနှစ် နှစ်ဆန်း​ရောက်​တော့ တရုတ်တပ်မှူး​တွေက စစ်​ရပ်စဲဖို့ အ​ရေးဆိုလာပါတယ်။ တရုတ်တပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၀,၀၀၀ ​ကျော်လည်း ကျဆုံးပြီးပါပြီ။ မြန်မာတပ်မှူး တပ်သားတွေက တရုတ်တို့နဲ့ ​ပြေငြိမ်းဖို့ သ​ဘောမတူ၊ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ကြပါတယ်။ ဒါ​ပေမယ့် စစ်သူကြီး မဟာသီဟသူရက တာဝန်ယူပြီး တရုတ်တို့နဲ့ စစ်ရပ်စဲဖို့ သ​ဘောတူလိုက်ပါတယ်။ စစ်သူကြီး မဟာသီဟသူရက ပိတ်မိ​နေတဲ့ တရုတ်တပ်​တွေကို ​ချေမှုန်းပစ်လို့ရ​ပေမယ့် အဲဒီလို ဖြစ်ခဲ့ရင် ချင်ဧကရာဇ်က ​​နောက်ထပ်စစ်ပွဲ​တွေ တပွဲပြီးတပွဲဆင်နွှဲ​နေမှာသာဖြစ်​ကြောင်း၊ နိုင်ငံမှာ တခြား အ​ရေးကြီးတဲ့ လုပ်ကိုင်စရာ​တွေ ရှိ​နေ​သေး​ကြောင်း၊ ဒါ​ကြောင့် စစ်​တွေကို ရပ်စဲလိုက်ကြပြီး  နှစ်နိုင်ငံပြည်သူ​တွေ ငြိမ်းချမ်းစွာ ​နေကြပါစို့ —စသည်ဖြင့်သူ့တပ်သား​တွေ သ​ဘော​ပေါက်​အောင် ရှင်းပြခဲ့ပါတယ်။

၁၇၆၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလလယ်​မှာ တရုတ်တပ်မှုး​တွေနဲ့ မြန်မာတပ်မှူး​တွေ စစ်​ပြေငြိမ်း​ရေး၊ ချစ်ကြည်​ရေး စာချုပ်ချုပ်ဆိုကြပါတယ်။ တရုတ်တပ်ဖွဲ့​တွေ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားကြ​ပေမယ့် လမ်းခရီးမှာ ရိက္ခာအလုံအ​လောက် ရှာမရလို့ ​ထောင်နဲ့ ချီပြီး ​သေဆုံးခဲ့ကြရပါတယ်။

ဒီ ငြိမ်းချမ်း​ရေး စာချုပ်ကို ဆင်ဖြူရှင်က​ရော၊ ချင် ဧကရာဇ်က​ရော သ​ဘောမတူပါ။ ဆင်ဖြူရှင်ကဆိုရင် မဟာသီဟသူရကို ရှမ်းပြည်ဆီအထိ  နယ်နှင်ဒဏ်​ပေးခဲ့ပါတယ်။

​အေဒီ ၁၂၇၇ ခုနှစ်က​နေ ​အေဒီ ၁၇၆၉ ခုနှစ်အထိ နှစ်​ပေါင်း ၅၀၀ နီးပါးအတွင်း တရုတ်တို့ဟာ ဆယ်ကြိမ်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံကို ဝင်​ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြတာပါ။ ဒီ ဆယ်ကြိမ်ထဲမှာ တကြိမ် ( ​အေဒီ ၁၆၆၁ –၁၆၆၂) ကလွဲရင် တရုတ်တို့ မြန်မာကို စစ်ပြုရခြင်း ရည်ရွယ်ချက်​တွေ က လုံးဝမ​ကောင်းပါ။ 

အဖျဥ်းဆုံး​ပြောရရင် ​နောက်​ဖေး​ပေါက်လုံ​အောင် buffer regions ကြားခံ​ဒေသ​တွေ ထားဖို့ ကြိုးစားတာက အနိမ့်ဆုံးအဆင့်ပါ။ သမိုငိးစဥ်တ​လျောက် တရုတ်နိုင်ငံအင်အား ကြီးမားလာတာနဲ့အမျှ မြန်မာဖက်ကို တနည်းမဟုတ်တနည်းနဲ့ စိတ်ဝင်စားလာတာကို ​တွေ့ကြရမှာဖြစ်ပါတယ်။

☆•○■□○▪︎☆☆○○□■■■●●●■■ 

Credit .Si Thu Soe Moe